نفس خود اخبار كرد كه « هُوَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » « 92 » . پس عليم باشد آن چه را در ميان مشرق و مغرب است و آن چه را ميان ظاهر و باطن است از لوازم و عوارض ، چون تأثير و تأثّر و فيض و استفاضه در علوم و غير اين . و اينجا از براى آن « إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ) * « 93 » » گفت كه عقل اعطاى تعقيد مىكند ، و تقييد يا در ظاهر باشد و آن أجسام است و لواحقش ، يا در باطن بود و آن مجرّدات است و توابعش . يعنى اگر شما از اهل عقل و ارباب قيدايد ، بدانيد كه حق آنست كه او را ظهور است به ظاهر و باطن و جميع صور مقيّده . فالجواب الأول جواب الموقنين و هم أهل الكشف و الوجود . فقال له « إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ » أي اهل كشف و وجود ، فقد أعلمتكم بما تيقنتموه في شهود كم و وجود كم . پس جواب اوّل جواب اهل ايقان است كه ايشان اهل كشف و شهود و وجوداند « 94 » ، لا جرم ايشان را مىگويد كه : اگر از اهل كشف و وجود « 95 » باشيد اعلام كردم شما را به آن چه در شهود و وجود نزد شما متيقن است ، و آن چه در ذات او تركيب نيست از او به جنس و فصل جواب دادن ممكن نباشد . پس آن چه من شما را بدان جواب دادم ، جواب ارباب عرفان و اصحاب [ 315 - ر ] يقين و عيان است . و در اينجا اعلام و تنبيه است بر آن كه حق - سبحانه و تعالى - مطلق است از هر قيد وحدي « 96 » ، و داخل نيست در تحت جنس و متميّز نيست به فصل از براى استغراق مر كل را . و چاره نيست از عدول به بيان حقيقت ربوبيت بطريق اضافت به كل ، كه او - جلّ شأنه و عمّ سلطانه - پروردگارى است كه ربوبيت او شامل عالم أرواح عاليه و أجسام سافله است و آن چه در ميان اين دو باشد از تعيّنات و نسب و اضافات . يعنى اوست ظاهر به ربوبيتش مر كل را و باطن به هويتش در كل ، چه او عين عالمين است در شهود و وجود ، و هم بطريق اضافت به بعض كه « رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الأَوَّلِينَ ) * « 97 » » . فإن لم تكونوا من هذا الصنف ، فقد أجبتكم في الجواب الثاني إن كنتم أهل عقل و تقييد و حصر ثمّ الحقّ فيما تعطيه أدلة عقولكم . فظهر موسى بالوجهين ليعلم ) *

--> « 92 » س 57 ى 3 . « 93 » س 3 ى 118 . « 94 » قا : شهوداند و وجوداند . « 95 » پا : و + وجود . « 96 » قا : حد . « 97 » س 44 ى 8 .